Sojka – park

W 1937 rozpoczęto prace nad urządzeniem parku w otoczeniu ośrodka w Górkach Wielkich – Sojce. Założenie to projektował Franciszek Krzywda-Polkowski, wybitny architekt krajobrazu okresu międzywojennego, który był m.in. projektantem i kierownikiem robót przy zakładaniu parku w Żelazowej Woli (1932). Spędził on w ośrodku góreckim około kilku tygodni mierząc tereny od podnóża wzgórza w stronę szosy i zabudowań folwarcznych. W 1938 roku sprowadzono według jego zaleceń drzewka i zadołowano je na wolnej przestrzeni między budynkami szkoły. Wiosną 1939 roku rozpoczęto wysadzanie przygotowanego materiału według sporządzonych przez niego projektów. Działania wojenne uniemożliwiły dalsze prace.

W 1985 roku ewidencję zabytkowego parku w Górkach Wielkich przeprowadzili dr inż. Danuta Kraus oraz dr Władysław Kraus. Poniżej przytaczamy fragmenty opracowania:

Ewidencja_Kraus_1985

Plan parku, 1985.

Obiekt o powierzchni około 3,5 ha został założony u podnóża wzgórza Bucze (417 m n.p.m.), w części wsi zwanej Sojka. Park ma kształt trapezu, którego najdłuższy bok przylega do drogi lokalnej prowadzącej w kierunku Brennej i Skoczowa. Od wschodu sąsiaduje on z lasem, z pozostałych stron otaczają go w większości pola uprawne. Teren obiektu jest płaski, okolony od południa i wschodu rowem odwadniającym. Roztacza się stąd piękny widok na okoliczne zalesione wzgórza. W niedużej odległości od wspomnianej drogi zlokalizowane są trzy oddziały sanatorium (budynki dwupiętrowe), zwrócone frontem w różnych kierunkach. Budynki te, z dużymi oknami, obszernymi tarasami i licznymi pnączami rozpiętymi na ścianach, połączone są ze sobą układem komunikacyjnym o podziale prostokątnym. Główny dojazd mieści się w południowo-zachodnim narożu parku. Część północno-zachodnia założenia (która zawiera budynki sanatorium) ma układ geometryczny, podkreślony przez system dróg łączących budynki. Oś kompozycyjną tej części założenia wytyczają budynki oddziału I i III połączone prostą alejką. Oddział II usytuowany jest na osi poprzecznej, prowadzącej poprzez sadzawkę z fontanną i jedną z najciekawszych grup krzewów do obszernego wnętrza „A”. Część południowo-wschodnia i północna założenia mają charakter krajobrazowy, z głównym wnętrzem „A” oraz mniejszymi „B” i „C”. Cały ogród ogrodzony jest siatką.

(…) Drzewostan parku w Górkach Wielkich jest wyjątkowo bogaty gatunkowo. Rośnie tu ogółem 430 drzew i krzewów należących do 77 taksonów. Rośliny drzewiaste liściaste należą do 70 taksonów (35 taksonów drzew i 35 taksonów krzewów), natomiast iglaste do 7 taksonów (5 taksonów drzew i 2 krzewów). 35 taksonów to drzewa i krzewy rodzime (nie licząc rodzajów Malus, Prunus, Cerasus i Rosa), a 38 to drzewa i krzewy pochodzenia obcego. Spośród gatunków krajowych w parku najczęściej występują jesiony (52 szt.), topole czarne (35 szt.), modrzewie europejskie (26 szt.) i lipy drobnolistne (15 szt.), a spośród gatunków egzotycznych klony tatarskie (23 szt.) i topole kanadyjskie (18 szt.). (…) Ogród w Górkach Wielkich ma charakter kolekcji dendrologicznej. Charakterystyczna dla niego jest spora liczba odmian gatunków krajowych (np. 2 odmiany jaworu, 3 odmiany jesionu, 2 odmiany jarząbu itp.), w tym 2 bardzo rzadkie: jawor odm. Prinz Handjery i jesion odm. Heterophylla Pendula. Ponadto na szczególną uwagę zasługują: pnącze Campsis radicans (milin amerykański) i Carya ovata (orzesznik pięciolistkowy).

(…) Zieleń wysoka parku przy budynkach sanatorium pełni ważną rolę w krajobrazie Górek Wielkich, stanowiąc oazę zieleni u podnóża wzgórza Bucze. W obrębie samego ogrodu roślinność odgrywa pod względem kompozycyjnym znaczącą rolę. Gęsto rozmieszczona (może nawet nazbyt zagęszczona na skutek powojennych nasadzeń i nieusuwania samosiewów) w pobliżu budynków sanatoryjnych, wytwarza tu nastrój zacisza i cienistości sprawiając, iż budynki latem wtapiają się w nią niemal całkowicie. We wschodniej, krajobrazowej części założenia drzewa i krzewy rozmieszczone są pojedynczo lub grupami na dużych, rozjaśnionych powierzchniach trawnika.

W oparciu o analizę stanu obecnego oraz dane historyczne (autor ogrodu) można stwierdzić, iż jest to typowe założenie modernistyczne związane ze stylową architekturą tego okresu, w konwencji nurtu reprezentowanego przez jego twórcę Franciszka Krzywdę-Polkowskiego. Zaprojektowany przez niego ogród o dużych walorach widokowych zachował się w granicach pierwotnych. Odznacza się on przewagą układów asymetrycznych, z dużym udziałem elementów budowlanych (budynki, tarasy, murki, sadzawka z fontanną) harmonizujących plastycznie z elementami przyrodniczymi (poprzez zastosowanie pnączy i układ nasadzeń zatarcie wyraźnej granicy pomiędzy terenem, budynkami i roślinnością, co jest typowe dla modernizmu). Pierwotny układ nasadzeń drzew i krzewów ulega w coraz większym stopniu zatarciu na skutek niewłaściwej pielęgnacji ogrodu.

WNIOSKI
1. Założenie ogrodowe w Górkach Wielkich ma znaczenie historyczne ze względu na okres, w którym powstało (dwudziestolecie międzywojenne) oraz na związek z Harcerstwem Polskim przed II wojną światową, a także z osobą wybitnego architekta ogrodów Franciszka Krzywdy-Polkowskiego. W obecnej formie (ogród modernistyczny) stanowi ono dzieło sztuki i powinno się znaleźć w rejestrze zabytków województwa bielsko-bialskiego.
a) Obiekt należy objąć ścisłą ochroną konserwatorską w granicach podanych na planie łącznie z pasem zieleni pomiędzy ogrodzeniem a rowem odwadniającym od strony południowo-zachodniej.
b) Należy wprowadzić ochronę ekologiczną pasa terenu o szerokości 200 m okalającego park.
c) Konieczna jest ochrona widokowa obiektu przynajmniej do takich granic naturalnych jak potok od północy i droga od południa (orientacja 1:25000) w celu zapewnienia widoku z parku na okoliczne wzgórza (w tym Bucze).
2. Istnieje pilna potrzeba opracowania studium i projektu konserwacji ogrodu. Obecny użytkownik powinien zapewnić roślinności właściwą pielęgnację, a do czasu wykonania opracowań nie należy prowadzić na terenie ogrodu żadnych wycięć ani nowych nasadzeń zieleni. Ponadto w wybudowanych przez sąsiadującą z ogrodem Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną budynkach gospodarczych należy zlokalizować produkcję, której nie będzie towarzyszyć wydzielanie nieprzyjemnych zapachów oraz nadmierny hałas.
3. Drzewa o charakterze pomnikowym należy uznać za pomniki przyrody i wpisać do rejestru konserwatorskiego.

(„Ewidencja zabytkowego parku w Górkach Wielkich (Sanatorium) gm. Brenna”, opracowali: dr inż. Danuta Kraus, dr Władysław Kraus, Kraków 1985)

GALERIA – SOJKA PARK